Phật Hoàng Trần Nhân Tông (1258 – 1308) là vị vua duy nhất trong lịch sử Việt Nam rũ bỏ ngai vàng để đi tu và đắc đạo thành Phật. Ngài không chỉ là một nhà quân sự lỗi lạc, vị hoàng đế anh minh mà còn là Tổ sư sáng lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử – dòng thiền mang đậm bản sắc văn hóa và tinh thần độc lập của dân tộc Việt Nam.
Ngài tên khai sinh là Trần Khâm, sinh ngày 11 tháng 11 năm Mậu Ngọ (7/12/1258), là con trưởng của Hoàng đế Trần Thánh Tông và Nguyên Thánh Thiên Cảm Hoàng Hậu.
Ngay từ khi chào đời, Ngài đã có dung mạo rạng rỡ như vàng ròng, thần thái tinh anh, thánh thiện. Vua cha vì quá yêu mến đã gọi Ngài là "Kim Tiên Đồng Tử" – với ngụ ý Ngài là chú bé đến từ cõi Phật. Dù sống trong lầu son gác tía, tâm Ngài luôn hướng về đạo giải thoát. Năm 20 tuổi, Ngài từng có ý định lên núi Yên Tử tu hành nhưng vì chữ Hiếu và trọng trách với non sông, Ngài đành gác lại chí nguyện riêng để lên ngôi Hoàng đế, gánh vác sơn hà giữa lúc vận nước nguy nan.
Lên ngôi trong bối cảnh quân Nguyên Mông xâm lược, Vua Trần Nhân Tông đã vận dụng trí tuệ Bát Nhã của đạo Phật vào việc trị nước. Bằng tinh thần "Vô ngã" và lòng "Từ bi", Ngài đã kết đoàn toàn dân, lập nên kỳ tích hai lần đánh tan quân xâm lược hùng mạnh vào năm 1285 và 1288.
Chiến thắng lẫy lừng ấy là minh chứng cho tinh thần Bi - Trí - Dũng của dân tộc: Lấy đức thắng hung tàn, đem đại nghĩa thắng hung bạo. Khi đất nước thái bình, Ngài dùng chính sách khoan dung xây dựng quốc gia cường thịnh. Năm 1293, Ngài nhường ngôi cho con và đến năm 1299, Ngài chính thức xuất gia tại Yên Tử, hiệu là Hương Vân Đại Đầu Đà, khai sáng Thiền phái Trúc Lâm với tư tưởng cốt lõi: "Phật tại tâm".
Hành trình từ giã cõi trần của Đức Điều Ngự Giác Hoàng diễn ra vô cùng tự tại và đầy rẫy những huyền thoại linh thiêng.
Vào năm Hưng Long thứ 16 (1308), ngày mồng 5 tháng 10, hay tin chị gái là Công chúa Thiên Thụy bệnh nguy kịch, dù đang tu hành trên núi cao, Ngài vẫn chống gậy xuống núi thăm chị. Sau khi dặn dò mọi việc xong xuôi, ngày 16, Ngài quay trở về núi. Như linh cảm thấy số mệnh đã gần kề, trên đường về, Ngài dừng chân ghé qua các chùa Siêu Loại, Cổ Pháp, Sùng Nghiêm, Tú Lâm... để từ giã tăng hữu.
Khi đến chùa Tú Lâm, giữa những cơn đau đầu hành hạ, Ngài nói với tùy tùng: “Ta muốn lên Am Ngọa Vân, nhưng chân không bước nổi, biết làm sao đây?”. Nhờ sự giúp đỡ của các nhà sư, quá chiều ngày hôm đó, Ngài mới lên được đỉnh Ngọa Vân – nơi Ngài đã dựng am tịnh tu từ trước. Tại đây, Ngài ân cần dặn dò các nhà sư: “Thôi, xuống núi ngay đi, chăm chỉ việc tu hành, chớ coi sinh tử là chuyện chơi.”
Những ngày cuối cùng tại Am Ngọa Vân diễn ra trong sự tịch mịch và trang nghiêm. Ngày 21 tháng 10, khi thị giả Bảo Sái tới nơi, Ngài nhẹ nhàng trách: “Ta sắp đi đây, sao ngươi tới muộn thế...”. Đến giờ Tý ngày mùng 1 tháng 11 năm 1308, Đức Điều Ngự Giác Hoàng đã an nhiên xả bỏ báo thân, nhập Niết Bàn theo thế "Sư tử nằm". Ngài ra đi tự tại như đám mây trắng bay về trời, để lại lời dặn kỳ bí: “Hãy xuống núi, 100 ngày sau hãy quay lại, nếu thấy mùi thơm thì hỏa táng, không thì thôi.”
Đúng 100 ngày sau, khi mọi người trở lại, hương thơm thoang thoảng đã lan tỏa khắp không gian. Kỳ lạ thay, mọi người chứng kiến một mầm trúc non xanh mọc xuyên qua đùi
Ngài – minh chứng cho sự hòa quyện tuyệt đối giữa thân xác bậc Thánh nhân và hồn thiêng sông núi. Bởi thế, đời sau mới lưu truyền bài thơ đầy xúc cảm: “Thân Tổ nằm nghiêng, trúc một mầm...”
Sự kiện hóa Phật của Ngài đã biến Ngọa Vân trở thành Thánh địa, là chốn Tổ nơi lưu giữ phần xá lị linh thiêng nhất của Phật Hoàng Trần Nhân Tông. Di sản Ngài để lại không chỉ là những ngôi tháp cổ mà còn là một hệ tư tưởng sống cao đẹp:
Tinh thần nhập thế: Tu hành gắn liền với phụng sự nhân sinh.
Sự độc lập tự chủ: Khẳng định một dòng thiền riêng của người Việt.
Lòng nhân ái: Lấy thiện lương và đức độ làm gốc rễ của sự phát triển.
Phật Hoàng Trần Nhân Tông mãi là ngọn đuốc soi đường cho tâm hồn và bản lĩnh Việt Nam qua mọi thời đại. Ngày nay, kỷ niệm ngày nhập Niết Bàn của Ngài đã trở thành một đại lễ quan trọng của Phật giáo Việt Nam, hướng con người về nguồn cội và những giá trị tâm linh cao đẹp.
