Am Ngọa Vân - Nơi Phật Hoàng Nhập Niết Bàn: Hành Trình 700 Năm Còn Nguyên Vẹn

Từ ngai vàng đến am nhỏ trên đỉnh mây

Tháng 8 năm 1299, sau khi đã hai lần cùng quân dân Đại Việt đánh bại đế quốc Nguyên Mông hùng mạnh, Thượng hoàng Trần Nhân Tông rời bỏ ngai vàng, vào núi Yên Tử xuất gia tu hành khổ hạnh. Ngài lấy hiệu là Hương Vân Đại Đầu Đà, sau đổi thành Trúc Lâm Đại Sĩ, và chính từ đây, dòng Thiền Trúc Lâm Yên Tử dòng thiền thuần Việt đầu tiên được khai sáng.

Gần một thập kỷ tu tập, đến tháng 5 năm 1307, theo Đại Việt sử ký toàn thư, Trúc Lâm Đại Sĩ đã lên dựng một am nhỏ trên đỉnh núi Ngọa Vân thuộc dãy Bảo Đài nơi quanh năm mây phủ kín đỉnh non, để làm chốn tu hành cuối cùng của cuộc đời mình. Cái tên "Ngọa Vân" nghĩa là "mây nằm ngủ" ra đời từ chính khung cảnh huyền ảo ấy.

Ngày 1 tháng 11 âm lịch năm Mậu Thân (1308): khoảnh khắc nhập Niết Bàn

Chỉ hơn một năm sau khi dựng am, vào ngày mùng 1 tháng 11 âm lịch năm Mậu Thân (1308), Đức Phật Hoàng Trần Nhân Tông đã an nhiên nhập Niết Bàn tại chính Am Ngọa Vân, khi vừa tròn 51 tuổi. Đây là điểm dừng chân cuối cùng trong hành trình từ một vị hoàng đế anh minh trở thành một bậc chân tu đắc đạo người được hậu thế tôn xưng là Đại Thánh Trần Triều Trúc Lâm Đầu Đà Tịnh Tuệ Giác Hoàng Điều Ngự Tổ Phật, hay giản dị hơn là "Vua Phật Việt Nam".

Sau khi Ngài hóa Phật, Tổ thứ hai của Thiền phái Trúc Lâm là Pháp Loa đã tổ chức lễ trà tỳ (hỏa thiêu) ngay tại Ngọa Vân, thu được hàng nghìn viên xá lợi. Xá lợi của Phật Hoàng sau đó được phân thờ tại nhiều nơi: am Ngọa Vân, chùa Quỳnh Lâm, tháp Huệ Quang tại Yên Tử và Lăng Quy Đức ở phủ Long Hưng (Thái Bình) trải rộng dấu ấn của Ngài khắp mảnh đất mà Ngài từng hết lòng bảo vệ.

Kiến trúc Am Ngọa Vân dấu tích còn lại qua bao thế kỷ

Trải qua hơn 700 năm dâu bể, khu vực Am Ngọa Vân vẫn còn lưu giữ được nhiều dấu tích quý giá. Nổi bật nhất là hai tòa tháp cổ: Đoan Nghiêm Tháp tháp mộ của Thiền sư Đức Hưng, người có công trùng tu chùa vào thời Hậu Lê, và Phật Hoàng Tháp nơi khắc nổi ba chữ "Phật Hoàng Tháp", bên trong đặt bài vị bằng đá xanh, lưu giữ một phần xá lợi của Ngài.

Trong Am hiện đặt bệ thờ với tượng đồng Phật Hoàng Trần Nhân Tông trong tư thế nhập Niết Bàn hình ảnh khắc họa khoảnh khắc thiêng liêng nhất của Ngài. Bên cạnh đó là dấu tích các kè đá xếp nền móng công trình xưa, minh chứng cho một quần thể kiến trúc từng sầm uất từ thời Trần, được tôn tạo qua thời Hậu Lê và trùng tu quy mô lớn vào năm 2014 để có diện mạo khang trang như ngày nay, trong khi vẫn giữ được nét cổ kính, nguyên sơ vốn có.

Điều gì khiến Ngọa Vân "còn nguyên vẹn" sau 700 năm?

Sự "nguyên vẹn" của Ngọa Vân không chỉ nằm ở những dấu tích vật chất còn sót lại, mà còn ở giá trị tinh thần mà Phật Hoàng để lại vẫn vẹn nguyên sức sống cho tới ngày nay. Đó là tư tưởng "Cư trần lạc đạo" vui đạo ngay giữa cõi trần, được Ngài đúc kết qua bài kệ nổi tiếng, đại ý rằng: sống ở đời cứ tùy duyên mà vui với đạo, đói thì ăn, mệt thì ngủ, trong nhà sẵn có báu vật thì thôi đừng tìm kiếm đâu xa, đối diện với ngoại cảnh mà giữ tâm không vướng bận thì cũng chẳng cần hỏi thế nào là thiền nữa.

Chính tinh thần ấy đã khiến Ngọa Vân không chỉ là một di tích lịch sử, mà còn là một thánh địa sống động nơi mỗi năm hàng vạn người vẫn tìm về để chiêm nghiệm về sự buông bỏ, về con đường tìm lại chính mình mà một vị vua từng chọn cách đây hơn bảy thế kỷ.

Am Ngọa Vân ngày nay hành trình hành hương dễ dàng hơn bao giờ hết

Nếu như trước đây, để đến được Am Ngọa Vân, người hành hương phải leo bộ nhiều giờ đồng hồ qua đường rừng dốc đứng, thì ngày nay, hệ thống cáp treo hiện đại đã rút ngắn hành trình ấy chỉ còn khoảng 10-15 phút, giúp hành trình chiêm bái trở nên thuận tiện hơn với mọi lứa tuổi mà vẫn giữ nguyên vẹn cảm giác thiêng liêng khi đặt chân tới thánh địa.

Hằng năm, vào đúng ngày 1 tháng 11 âm lịch, Giáo hội Phật giáo Việt Nam cùng chính quyền tỉnh Quảng Ninh đều tổ chức Đại lễ tưởng niệm ngày Đức vua Phật Hoàng Trần Nhân Tông nhập Niết Bàn, thu hút đông đảo tăng ni, Phật tử và du khách thập phương. Bên cạnh đó, từ mùng 9 tháng Giêng đến hết tháng 3 âm lịch, Lễ hội Xuân Ngọa Vân cũng được tổ chức với nhiều nghi lễ quan trọng như lễ khai xuân, lễ cầu quốc thái dân an, biến nơi đây thành điểm đến tâm linh sôi động bậc nhất mỗi độ xuân về.

Lời kết

Hơn 700 năm đã trôi qua kể từ ngày Đức Phật Hoàng Trần Nhân Tông an nhiên nhập Niết Bàn tại Am Ngọa Vân, nhưng những giá trị Ngài để lại từ tư tưởng "cư trần lạc đạo" đến tinh thần hòa hợp dân tộc vẫn còn nguyên vẹn cho đến ngày nay. Một lần hành hương về Ngọa Vân, chiêm bái nơi Ngài hóa Phật, cũng chính là một lần trở về để lắng nghe lại những giá trị trường tồn ấy giữa nhịp sống hiện đại.