Giải Mã Tên Gọi Ngọa Vân -Yên Tử : Vì Sao Vua Trần Nhân Tông Chọn Nơi Này Để Buông Bỏ Ngai Vàng?

Ngọa Vân - Yên Tử.

Hai cái tên mỗi tên chứa đựng một tầng lịch sử, một lớp ý nghĩa, và một bí mật về người đàn ông được coi là kỳ lạ nhất trong lịch sử các vương triều Việt Nam người đã làm vua, đã cầm quân đánh thắng giặc Nguyên Mông hùng mạnh nhất thế giới không phải một, mà hai lần, rồi sau đó: buông bỏ tất cả, lên núi tu hành.

Không phải vì thất bại. Không phải vì ép buộc. Mà vì đó là điều Ngài đã muốn từ trước khi ngồi lên ngai vàng.

Để hiểu tại sao vua Trần Nhân Tông chọn Yên Tử và Ngọa Vân trước hết hãy hiểu những địa danh này thực sự mang ý nghĩa gì.

"Yên Tử"  Cái Tên Có Từ Trước Cả Thời Nhà Trần

Nhiều người mặc nhiên nghĩ rằng Yên Tử được đặt tên gắn với Phật giáo hay triều Trần. Thực ra, nguồn gốc tên gọi này xa xưa hơn và thú vị hơn nhiều.

Núi Yên Tử được gọi theo tên ngọn cao nhất trong dãy cao 1.068m so với mực nước biển. Ngọn núi này có truyền tích thuở xưa có một vị tên là An Kỳ Sinh về đây tu hành học đạo. "An" là họ của An Kỳ Sinh, "Tử" là từ tôn xưng để gọi cho ai đó. Ghép hai chữ lại là để tôn xưng cho vị đạo sỹ này. Do vậy, Yên Tử vốn là An Tử mang nghĩa là tôn xưng vị đạo sĩ An Kỳ Sinh đã tu hành trên đỉnh núi từ thời xa xưa.

Người đời sau đọc chệch "An" thành "Yên", và cái tên được lưu giữ đến tận hôm nay. Nhưng đây không phải điều quan trọng nhất.

Trong dòng chảy của văn hóa dân tộc, danh sơn Yên Tử có truyền thống trải dài cả nghìn năm lịch sử, đồng hành với quá trình phát triển của đất nước. Yên Tử cũng được xem là "địa linh" và "phúc địa" của quốc gia dân tộc Việt.

Cụ thể hơn, Yên Tử chính là phúc địa thứ tư trong bốn vùng đất được người xưa xác định là "phúc địa của Giao Châu" một dạng quy hoạch tâm linh có ít nhất từ thời Lý, thời Trần. Điều đó có nghĩa là khi Trần Nhân Tông chọn Yên Tử, Ngài không chọn ngẫu nhiên. Ngài chọn chính xác vùng đất mà người Việt từ nghìn năm trước đã nhận biết là địa linh bậc nhất.

Và còn một lý do khác gần gũi hơn: Từ khoảng cuối thế kỷ XI–XII, dòng họ nhà Trần, vốn là một dòng họ thượng võ sống ở ven biển Đông, trước khi làm chủ Đại Việt đã định cư ở vùng đất Đông Triều ngay chân dãy Yên Tử. Với Trần Nhân Tông, Yên Tử không phải vùng đất xa lạ, đó là đất tổ của dòng họ Trần lên Yên Tử với Ngài vừa là xuất gia, vừa là trở về.

"Ngọa Vân" Đỉnh Núi Mang Tên Mây Nằm

Nếu Yên Tử là vùng đất Trần Nhân Tông chọn để tu hành 10 năm, thì Ngọa Vân là nơi Ngài chọn để kết thúc hành trình chốn cuối cùng và linh thiêng nhất.

Theo sách Tam tổ thực lục: "Tháng Năm, năm Đinh Mùi, niên hiệu Hưng Long thứ 15 (1307) Điều Ngự lên tu tại một am trên ngọn Ngọa Vân (卧雲峯 Ngọa Vân Phong)". Đây là lần đầu tiên địa danh Ngọa Vân được nhắc tới trong hành trạng của vua Trần Nhân Tông.

Cũng chính tài liệu này cho biết: Ngọa Vân là tên một ngọn núi (卧雲峯 Ngọa Vân Phong), và cái am trên đó được đặt tên theo ngọn núi đó là lý do tên am và tên núi đều là Ngọa Vân.

Ngọa Vân vốn là tên một đỉnh núi trên núi Bảo Đài thuộc địa phận hai xã An Sinh và Bình Khê, huyện Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh (cũ), đỉnh núi quanh năm mây phủ. Cái tên Ngọa Vân theo nghĩa Hán - Việt có nghĩa là "núi nằm trên mây" hay nói cách khác là "mây nằm".

Đây không phải hình ảnh thơ ca thuần túy, đây là hiện tượng địa lý có thực: Ngọa Vân nằm trên vòng cung Đông Triều, phía Bắc được che chắn bởi dãy núi cao, tạo ra vi khí hậu đặc biệt khiến nơi này quanh năm mây phủ.

Một người muốn nằm trong mây không còn bị ràng buộc bởi ngai vàng, bởi danh vọng, bởi tất cả những thứ phù du của trần thế có thể nào tìm được hình ảnh nào phù hợp hơn Ngọa Vân?

Ngọa Vân Ở Đâu? Bí Ẩn Được Giải Mã Sau Nhiều Thập Kỷ

Đây là điều ít người biết: vị trí chính xác của Ngọa Vân từng là câu hỏi tranh luận trong nhiều thập kỷ cho đến khi các cuộc khảo cổ học xác định được câu trả lời chính xác.

Năm 2007, đoàn điều tra khảo cổ học đã tiến hành nghiên cứu hệ thống các di tích nhà Trần ở Đông Triều trong không gian văn hóa chung của vùng đất An Sinh xưa ấp thang mộc của An Sinh vương Trần Liễu. Dựa trên kết hợp các thư tịch và tư liệu khảo cổ học, các nhà nghiên cứu đã khẳng định: Am Ngọa Vân được xây dựng trên đỉnh Ngọa Vân, núi Bảo Đài trên dãy Yên Tử, nay gọi là núi Vây Rồng, thuộc địa bàn hai xã An Sinh và Bình Khê, huyện Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh.

Phát hiện này bác bỏ quan điểm trước đó cho rằng Ngọa Vân nằm trong Khu danh thắng Yên Tử ở Uông Bí, đồng thời nó tiết lộ một điều sâu sắc hơn.

Việc xác định vị trí Ngọa Vân tại núi Bảo Đài thuộc Đông Triều đã giải mã và kết nối được một không gian liền mạch của Thiền phái Trúc Lâm: từ Hoa Yên Long Động (chùa Lân) qua Ngọa Vân, Thanh Mai đến Côn Sơn thành một không gian liên tục của Trúc Lâm Yên Tử. Và đó chính là núi Yên Tử theo quan niệm của Thiền phái Trúc Lâm.

Nói cách khác: Ngọa Vân không phải một điểm đơn lẻ, đây là nút kết nối của toàn bộ hệ thống tâm linh Trúc Lâm được bố trí có chủ đích từ Đông sang Tây, như một bàn cờ thiêng trải dài trên núi.

Điều này cũng được xác nhận bởi một tấm bia quan trọng: Tấm bia Trùng tu Ngọa Vân tự bi ký dựng năm Vĩnh Thịnh thứ 3 (1707 được GS. Nguyễn Huệ Chi phát hiện vào những năm 1990 đã khẳng định chùa Ngọa Vân được xây dựng trên núi Bảo Đài. Hơn nữa, trong di sản thơ ca của Phật Hoàng Trần Nhân Tông còn có bài "Đăng Bảo Đài Sơn" (Lên núi Bảo Đài), minh chứng thêm Ngài đã từng lên và ở tại chính nơi này.

Người Đàn Ông Đã Muốn Lên Núi Từ Năm 16 Tuổi

Để thực sự hiểu vì sao Trần Nhân Tông chọn Yên Tử Ngọa Vân, cần hiểu ước nguyện này trong lòng Ngài đã có từ bao giờ.

Câu trả lời: từ năm 16 tuổi.

Năm 1274, khi được vua cha lập làm Hoàng thái tử, Trần Nhân Tông đã từ chối, muốn nhường ngôi cho em. Không được chấp thuận, Ngài thậm chí đã bỏ cung điện tự mình lên Yên Tử định đi tu và bị đưa trở về.

Nhưng vận mệnh đất nước không cho phép. Trước nạn ngoại xâm cấp bách, Trần Nhân Tông đã tạm gác kế hoạch lớn về tâm linh dân tộc, trở về trực tiếp cầm quân xuất trận, lãnh đạo thành công hai cuộc kháng chiến chống Nguyên - Mông.

Sau khi hoàn thành trách nhiệm với đất nước, đến năm Quý Tỵ (1293), Ngài nhường ngôi cho con là Trần Anh Tông và lên ngôi Thái Thượng hoàng. Năm 1294, xuất gia tại hành cung Vũ Lâm (nay thuộc Ninh Bình). Đến tháng 8 năm 1299, từ phủ Thiên Trường, Ngài chính thức về Yên Tử tu hành khổ hạnh, lấy hiệu là Hương Vân Đại Đầu Đà, sáng lập nên dòng thiền Trúc Lâm Yên Tử.

Điều cần nhấn mạnh là Ngài không từ bỏ trách nhiệm để lên núi. Trần Nhân Tông từ bỏ ngai vàng vì lý tưởng xây dựng một Phật giáo Việt Nam với tư cách là tôn giáo dân tộc, làm nền tảng cho nền văn hóa Đại Việt.

Như Ngài từng nói với con trai Trần Anh Tông giữa rừng núi xanh ngát: "Không phải ta lên đây để lánh đời, mà dù lên đây, lòng ta vẫn hướng về trái tim của đất nước."

Những Ngày Cuối Đời Tại Ngọa Vân Theo Chính Sử

Đây là điều mà các tài liệu lịch sử ghi chép rất rõ ràng và đáng tin cậy.

Tháng Giêng năm 1308, sau khi truyền trao ngôi vị tổ Phật giáo Trúc Lâm cho Pháp Loa tôn giả, Ngài chính thức về Am Ngọa Vân. Từ đó Ngài ở yên, chuyên thiền định và tu hành tại Am Ngọa Vân.

Theo Đại Việt sử ký toàn thư cũng như Tam Tổ Thực Lục ghi rằng: vào giờ Tý, ngày mồng 1 tháng 11 năm 1308, Phật Hoàng chính thức nhập diệt tại Am Ngọa Vân. Bảo Sát hỏa thiêu Điều Ngự ngay tại Am Ngọa Vân. Pháp Loa tới tưới nước thơm lên hỏa đàn, thu ngọc cốt và xá lỵ.

Một phần xá lỵ được giữ lại tại Ngọa Vân, số còn lại và ngọc cốt được đưa về kinh đô Thăng Long. Tại Ngọa Vân, Pháp Loa cho xây Phật Hoàng Tháp để lưu giữ một phần xá lỵ của Ngài.

Như vậy, sử liệu xác định rõ: Ngọa Vân là điểm kết thúc hành trình tu luyện và nhập diệt của Phật Hoàng Trần Nhân Tông không phải Yên Tử (Uông Bí), mà chính là Am Ngọa Vân trên núi Bảo Đài, Đông Triều.

Đây là lý do mà theo truyền thống Phật giáo, lễ tưởng niệm tại Am Ngọa Vân bao giờ cũng được tổ chức trước Yên Tử một ngày theo truyền thống "tiền nhất" của người Phương Đông, vì nơi Ngài hóa Phật được coi là linh thiêng nhất.

Từ Một Am Nhỏ Đến Thánh Địa Hành Trình 700 Năm

Sau khi Phật Hoàng Trần Nhân Tông hóa Phật, vua Trần Anh Tông và Pháp Loa đã cho mở mang Ngọa Vân thành một quần thể chùa tháp rộng lớn. Sử gia Phan Huy Chú trong Lịch triều hiến chương loại chí đã từng nhận xét vua Trần Anh Tông "làm nhọc sức dân ở am Ngọa Vân" điều đó cho thấy quy mô xây dựng tại đây đã rất lớn.

Các cuộc khảo cổ học đã xác định được 15 điểm di tích có dấu vết kiến trúc chùa, am, tháp từ thời Trần đến đầu thế kỷ 20. Trong đó:

• 10/15 điểm có dấu tích thời Trần
• 14/15 điểm có dấu vết thời Lê (chủ yếu Lê Trung Hưng)
• Khu trung tâm là Am và Tháp Phật Hoàng trên đỉnh Ngọa Vân

Với vai trò là thánh địa của Trúc Lâm Yên Tử, Ngọa Vân đã trở thành trung tâm mới của Phật giáo thời Trần. Cùng với sự phát triển của Ngọa Vân, năm 1317 Pháp Loa cho xây dựng Quỳnh Lâm thành trung tâm đào tạo tăng tài lớn nhất của Thiền phái Trúc Lâm biến An Sinh (đến đời Trần Dụ Tông đổi thành Đông Triều) thành "thủ đô" của Phật giáo Đại Việt thời Trần.

Ngày nay, Ngọa Vân là một trong 14 điểm di tích quan trọng thuộc Khu di tích nhà Trần tại Đông Triều, được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt (Quyết định số 2383/QĐ-TTg ngày 09/12/2013). Đồng thời, quần thể Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn Kiếp Bạc (bao gồm Ngọa Vân) đang được đề cử là Di sản Thế giới UNESCO.

Điều Ngọa Vân Nói Với Chúng Ta Hôm Nay

Có một câu hỏi mà ThS. Nguyễn Văn Anh (Đại học Quốc gia Hà Nội) người dành hơn 10 năm nghiên cứu khảo cổ tại Ngọa Vân đặt ra và cho rằng vẫn cần tiếp tục làm rõ:

Tại sao Ngọa Vân mới là điểm kết thúc hành trình tu hành, thành Phật của Phật Hoàng Trần Nhân Tông chứ không phải là Yên Tử? Cách ứng xử đó của Phật Hoàng muốn nói với chúng ta điều gì? Hiểu rõ được vấn đề này, chắc hẳn sẽ cho chúng ta hiểu đầy đủ hơn về tư tưởng, nhân cách và tầm vóc của Ngài.

Đây là câu hỏi mà các nhà nghiên cứu còn đang tìm câu trả lời. Nhưng có lẽ có một gợi ý đơn giản hơn mà chính tên gọi Ngọa Vân đã nói lên: người đã từng gánh trên vai trách nhiệm của cả một đất nước, hai lần lãnh đạo quân dân đánh thắng quân Nguyên Mông cuối cùng đã chọn một nơi để nằm trong mây.

Không phải vì sợ. Không phải vì mệt mỏi. Mà vì sau tất cả những gánh nặng của trần thế, Ngài biết rõ: có một thứ nhẹ hơn tất cả và đó là thứ Ngài đã tìm thấy trên đỉnh Ngọa Vân.

"Ở đời vui đạo hãy tùy duyên Đói đến thì ăn mệt ngủ liền Trong nhà có báu thôi tìm kiếm, Đối cảnh vô tâm chớ hỏi thiền."

Phật Hoàng Trần Nhân Tông

Hơn 700 năm sau, câu thơ này vẫn vang vọng trên đỉnh núi quanh năm mây phủ gửi tới bất kỳ ai đủ duyên để lên đó lắng nghe.

Đến Ngọa Vân Chạm Vào Thánh Địa Bằng Chính Đôi Chân Mình

Làng Thiền Ngọa Vân tọa lạc tại khu Trại Lốc, Phường An Sinh, tỉnh Quảng Ninh cách Hà Nội hơn 2 giờ chạy xe. Hệ thống cáp treo 52 cabin đưa du khách từ chân núi lên Am Ngọa Vân, Chùa Ngọa Vân Thượng và Tháp Phật Hoàng những nơi đã được chính sử xác nhận là chứng nhân của khoảnh khắc Phật Hoàng viên tịch hơn 700 năm trước.

Theo kinh Phật, chiêm bái, lễ lạy thánh tích nơi một vị Phật đắc đạo, hóa Phật sẽ mang lại công đức vô lượng, vô biên. Hành hương về Ngọa Vân không chỉ là một trải nghiệm tâm linh mà còn góp phần gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong đời sống hiện đại.